تبلیغات
آذربایجان - ملامحمد فضولی
آذربایجان
تاریخ ، فرهنگ، ادبیات ، دیدنیها، افسانه ها، زبان و مشاهیر آذربایجان (یاشاسین آذربایجان)

2011


مرتبه
تاریخ : چهارشنبه 6 مهر 1390
                               


محمد فضولی (به ترکی آذربایجانیMəhəmməd Füzuli) یا ملا محمد بن سلیمان

 بغدادی ‏(۱۴۸۳-۱۵۵۶شاعر و ادیب ترک است. او را «بزرگترین شاعر ترکی آذربایجانی در سدهٔ

 دهم» می‌دانند. پدر وی ساکن حله در عراق امروزی بود و محمد فضولی در آن‌جا به‌دنیا آمد و در

 بغداد پرورش یافت از این روی، سه زبان ترکی، فارسی وعربی را به خوبی می‌دانست و به هر سه

 زبان شعر سروده‌است. او را یکی از پایه‌گذارانسبک هندی می‌دانند.


غمدن ئولدوم دئمه دیم حال دلی زار سنه

ای گلی تازه روا گورمه دیم آزار سنه

ایچ مئی ناب که باغریندان ائدر جمله کباب

آتش عشق ایله عشاق جگرخوار سنه


زندگی :
محمد پسر سلیمان در حدود سال ۱۴۸۳ در عراق به‌دنیا آمد. در منابع معتبر از جمله مجمع‌الخواص صفحه ۱۰۳ حله به عنوان محل تولد فضولی برشمرده شده است، اما در برخی منابع دیگر کربلا یا نجف هم آمده است. پدرش سلیمان بود که به حله مهاجرت کرد و قاضی آن شهر بود. «پدر فضولی بنا به گفتهٔ «صادق بیگ افشار» صاحب تذکرهٔ «مجمع الخواص» –که به زبان ترکی ازبکی نوشته شده– از ایل بیات بوده که یکی از ۲۲ طایفه مهاجر ترکان اوغوز می‌باشد.» او در حله و سپس بغداد تحصیل کرد و یکی از استادانش «ملک الشعرای حبیبی» از شاعران حروفی بود. حدود هفتاد ساله بود که در بغداد درگذشت.
سبک شناسی :

بعضی از منتقدین ادبی سبک اشعار فارسی فضولی را نزدیک به سبک هندی و صائب تبریزی که صد سال پس از وی این سبک شعر را رواج داد می‌دانند. «بسیاری از مضامین فضولی را بعد از او در شعر شعرای نامدار مکتب اصفهان یا سبک هندی (= سبک فضولی) می‌بینیم.» و حتی او را «از جمله پایه‌گذاران سبک هندی» شمرده‌اند.

پیش از فضولی در ادبیات ترکی آذربایجانی شکل‌هایی چون مثنوی و غزل رواج داشت و فضولی خود یکی از غزلسرایان برجسته بود، اما «او نخستین آثار ارزندهٔ تمثیلی را در ترکی آذربایجانی آفرید (بنگ و باده- صحبت الاثمار). فضولی مانند نسیمی کوشید تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نماید اگر چه او موفقیت چشمگیری به دست آورد ولی واقعیت این بود که ترکی با وزن هجایی سازگارتر است.»


آثار :

ترکی 

صفحه‌ای از دیباچهٔ دیوان اشعار فضولی به زبان ترکی
  • دیوان اشعارترکی.

دیوان ترکی فضولی تاکنون چند بار در ایران، ترکیه وآذربایجان منتشر شده است. دوان ترکی به تصحیح حمید آراسلی(باکو)، دیوان ترکی به تصحیح امین صدیقی(تهران-1374)، دیوان ترکی به تصحیح حسین محمدزاده صدیق(تهران) ودیوان ترکی تصحیح مژگان جونبور ودیگران.(استانبول)بهترین چاپ های علمی دیوان ترکی هستند.

  • شاه و گدا.
  • لیلی و مجنون.
  • مثنوی بنگ و باده. . به شاه اسماعیل تقدیم شده است.
  • روضه.
  • حدیقت السعداء. . این کتاب ترجمهٔ روضةالشهدای حسین واعظی است.که بر آن  مطالبی نیز افزوده است.
  • صحبت الاثمار. ( گفت‌وگو بین چند میوه است و یکی از نخستین کتاب‌های ادبیات کودک محسوب می‌شود.)
  • شکایت‌نامه.
  • رساله معما.

فارسی 

قدیمی‌ترین نسخه خطی دیوان فارسی فضولی در ۲۰ جمادی‌الاولی ۹۵۹ قمری به خط حبیب‌الله اصفهانی نوشته شده است. این نسخه هم‌اکنون در کتابخانه مرادیه در ترکیه نگه‌داری می‌شود. در مقدمهٔ این دیوان، فضولی با زبانی که گاه به طنز نزدیک می‌شود، شرح می‌دهد چگونه بعد از این که در سرودن شعر به عربی و ترکی مهارت پیدا کرده، اشعار پراکندهٔ فارسی سروده است به سرودن غزل به فارسی پرداخته است:


تا آنکه روزی گذارم بمکتبی افتاد، پری چهره‌ٔ دیدم فارسی‌نژاد، سهی سروری که حیرت نظارهٔ رفتارش الف را از حرکت انداخته بود و شوق مطالعهٔ مصحف رخسارش دیدهٔ نابینایی صاد را عین بصر ساخته بود.

چون توجه من دید از گفتهای من چند بیتی طلبید. من نیز چند بیتی از عربی و ترکی باو ادا نمودم و لطایف چند نیز از قصیده و معما برو فزودم. گفت که اینها زبان من نیست و بکار من نمی‌آید، مرا غزلهای جگر سوز عاشقانهٔ فارسی می‌باید.

 

هر چند اصولا فضولی در این مقدمه با شوخ‌طبعی مسائل را بیان می‌کند و بعید نیست از سر شوخ‌طبعی این ماجرا را نقل کرده باشد اما به هر حال غزل‌های عاشقانهٔ فارسی فضولی بخش مهمی از دیوان او را تشکیل می‌دهند.

فضولی به فارسی در قالب‌های مختلف مانند قصیده، غزل، ترکیب‌بند، مقطعات، رباعی و مثنوی ساقی‌نامه شعر سروده است؛ اما بخش عمدهٔ دیوان او را غزل و قصیده تشکیل می‌دهد.

  • دیوان شعرها
  • رند و زاهد
  • صحت و مرض
  • انیس القلب
  • ساقی‌نامه (هفت جام)
  • روح نامه (سفرنامه روح یا حُسن و عشق)

نمونه شعر ترکی :


بو گئجه - ملا محمد فضولی

 

یئنه اول ماه منیم آلدی قراریم بو گئجه
چیخاجاق دیر فلکه ناهل زاریم بو گئجه
شمع وش محرم بزم ائیله دی او ماه منی
یاناجاق دیر یئنه هجر اودونا ، واریم بوگئجه

هم وصالی اود اولور جانیما ، هم هجرانی
بیر عجب شمع له دوشدو ، سر و کاریم بو گئجه
نه توتون دور کی چیخار چرخه ، دل زاره مگر ؟
هجر داغینی اورار لاله عذاریم بو گئجه
پاره – پاره جگیریم ، ایت لرینه نذر اولسون
اول سر کویا اگر دوشسه گذاریم بو گئجه
صبحه سالدی بو گئجه شمع کیمی قتلیمی هجر
اولا کیم صبح گلینجه ، گله یاریم بو گئجه
واریدی صبح وصالینه فضولی امید
چیخماسا حسرت ، ایله جان فگاریم بو گئجه



امشب


باز آن ماه قرارم را ربود ، امشب
ناله زارم به فلک خواهد رسید ، امشب
آن ماه مرا چون شمع محفل بزم کرد
باز در آتش هجر می سوزد دار و ندارم ، امشب
هم وصالش می زند آتش به جانم ، هم هجرش
با عجب شمعی سرو کارم افتاد ، امشب
چه دودیست که به افلاک می رسد 
داغ هجریست که از دل زارم برمی خیزد ، امشب
جگر پاره پاره ام نذر سگهایش
اگر بار دیگر به سر کویش راه بیایم، امشب
هجر قتلم را تا سحر به تاخیر انداخت
شاید تا دمیدن صبح یارم امشب برسد
فضولی امیدوار وصالش است
اگر امشب جانم از غم هجر نرود



عربی 

فضولی در مقدمه دیوان فارسی‌اش در مورد اشعار عربی‌اش گفته است: «باشعار عربی پرداختم و فصحای عرب را بفنون تازی فی‌الجمله محظوظ ساختم و آن بر من آسان نمود زیرا زبان مباحثهٔ علمی من بود.»

شعر
  • مطلع الاعتقاد
  • دیوان اشعار عربی
کلام و فلسفه

نمونه اشعار :
فضولی از کم‌سوادی کاتبان و از این که هنگام نوشتن اشعار دقت کمی می‌کنند و مفهوم اشعار را از بین می‌برند در رنج بوده است و در انتقاد به این موضوع سه شعر به ترکی، فارسی و عربی سروده است.
ترکی
قلم السون اَلی اُلْ کاتب بَدْ تحریرککه فساد رقمی سوزمزی شوُرِِ ایْلر
گاه بیر حرف سقوطیهِ قِلْورنادری نارْگاه بیر نقطه قصوریله گوزی کورایلر
فارسی
باد سرگشته بسان قلم آن بی‌سروپاکه بود تیشهٔ بنیان معارف قلمش
زینت صورت لفظ است خطش لیک چسودپردهٔ شاهد معنی است سواد قلمش
عربی
تبت یدا کاتب لولاه ما خربتمعمورةأسّست بالعلم و الادبِ
اَردی من الخمرفی اِفساد نسختهتستظهر العیب تغییراً مِنَ العَثَب

یادمان فضولی :

مجسمه فضولی در باکو

عکس



طبقه بندی: زبان و ادبیات آذربایجان،  مشاهیر آذربایجان، 
ارسال توسط naser razaghpour
مشاهیر آذربایجان
آرشیو مطالب
نظر سنجی
به نظر شما این وب در چه وضعیتی قرار دارد؟






پیوند های روزانه
امکانات جانبی



برای نمایش تصاویر گالری كلیك كنید


مترجم سایت