تبلیغات
آذربایجان - شیخ محمد خیابانی
آذربایجان
تاریخ ، فرهنگ، ادبیات ، دیدنیها، افسانه ها، زبان و مشاهیر آذربایجان (یاشاسین آذربایجان)

2011


مرتبه
تاریخ : جمعه 14 بهمن 1390

شیخ محمد خیابانی ( ۱۲۵۹ ش. ۱۲۹۷ / ه.ق. - ۱۲۹۹ ش. / ۱۳۳۸ ه.ق.) از روحانیون آزادی‌خواه تبریز در خامنه در نزدیکی تبریز متولد شد. خیابانی از فعالان سیاسی در دوره انقلاب مشروطه ایران بود. او در مجلس دوم به وکالت رسید و بعد از دورهٔ دوم به تبریز رفت و قیام نمود، که سرانجام این قیام به شکست و کشته‌شدن وی منتهی شد.

پرونده:M-Khiabani-3.jpg

وی در جنگ جهانی اول در برابر فشار روس‌ها مقاومت کرد و پس از آن نیز بر علیه حکومت وقت داخلی شورید. عاقبت با ورود والی جدید مخبرالسلطنه در تبریز کشته شد.


زندگینامه :

شیخ محمد، فرزند حاجی عبدالحمید، بازرگانی اهل خامنه بود. او پس از تحصیل فقه و اصول تا نزدیک

 مرحله اجتهاد،هیئت و نجوم را آموخت. مدتی نیز حکمت و طبیعیات و تاریخ و ادبیات تحصیل کرد.

 عموی او توسط قزاقهای تزاری کشته شده بود و او خود، روحانی مسجد جامع تبریز بوده‌است.


زندگی شیخ محمد خیابانی پس از پیروزی مشروطه در سال ۱۲۸۵ ش، با

تأسیس انجمن ایالتی در تبریز، وارد مرحله تازه‌ای گردید و در جریان محاصره تبریز، در دفاع از شهر 

نقش مهمی ایفا کرد. در زمان خیابانی اوضاع ایران، به خاطر دخالت‌های بیگانگان از

 جمله روسیه، انگلیس و آلمان، آشفته بود. پس از خلع محمدعلی شاه از سلطنت، خیابانی در سی

 سالگی به عنوان نماینده مردم تبریز راهی دوره دوم مجلس شورای ملی گردید. او به نمایندگی مجلس

 چهارم نیز انتخاب شد ولی هرگز نتوانست در آن مجلس شرکت کند.

 مخالفت با اولتیماتوم روسیه در مجلساولین حرکت سیاسی بزرگ خیابانی،

 دوم طی یک نطق بلند یک ساعته بود. اوپس از قبول اولتیماتوم توسط دولت و تعطیلی مجلس،در سبزه

میدان تهران میتینگی برگزار کرد و بلافاصله برای فرار از دستگیری توسط وثوق

الدوله،به خراسان گریخت. در شش سال ایامفترت مجلس، مشغول تجارت شد وبا تاجگذاریاحمدشاه به

 تشکیل مجالسادبی و مذاکرات فلسفی مشغول شد و طی این جلسات گروههایی را به دور خودجمع

 کرد. در ماجرای اشغال تبریز توسط عثمانی از مخالفان اشغال ایران بدست قوای بیگانه بود و به

همینمناسبت مدتی توسط قوای عثمانیدر ارومیه زندانی گردید. شیخ محمدخیابانی، با

 قرارداد وثوق‌الدوله با دولت انگلستان (قرارداد ۱۹۱۹) نیز به مبارزه برخاست و از آنجا که

 حکومت مرکزی را ضعیف و وابسته می‌دید، ایجادیک تحول اساسی در سیستم حکومتایران و احیای

آزادی را گام نخست برایخانه تکانی ایران و بیرون راندناشغالگران خارجی می‌دانست. ولی برداشتن

 گام اول را از طریق مذاکره سیاسی امکانپذیر نمی‌شمرد و تنها راه را در قیام و مقاومت در برابر

استبداد ودخالت خارجی می‌دانست. از این رو، بعداز قبول قرارداد ۱۹۱۹ م از سوی دولتایران، در 

تبریز دست به قیام زد.


قیام خیابانی:

دلیل اصلی قیام آن بود که وثوق‌الدوله

 برای تصویب قرارداد نیاز به مجلسی

 یکدست داشت ولی خیابانی موفق شده

 بود علی رغم اعمال نفوذ وثوق، شش

 نفر از اعضای حزب دموکرات

 آذربایجان را به مجلس بفرستد. وثوق

 تصمیم گرفت ابتکار عمل را بدست بگیرد

 و حزب دموکرات را غیرقانونی اعلام

 نمود. همین امر موجب آغاز قیام گردید.


وی در دو روز این قیام که از ۱۷

 فروردین ۱۲۹۹ شمسی، آغاز شد،

 نهادهای دولتی تبریز را به تصرف خود

 درآورد و شهر را از دست دولتیان خارج

 ساخت. قیام بیش از پنج ماه ادامه

 داشت. مخبرالسلطنه هدایت به

 ولایت آذربایجان منصوب گردید. به

 فرمان مخبرالسلطنه فرستاده

 ویژه مشیرالدوله، صدراعظم

 وقت، قزاق‌هاقیام‌گران را منکوب نمودند.

 خیابانی که انتظار درگیری با

 مخبرالسلطنه که از مخالفان قرارداد بود

 را نداشت، غافلگیر شد و حکومت وی بر

 آذربایجان تنها ظرف سه ساعت در

 دوشنبه ۲۲ شهریور ۱۲۹۹ برابر با ۲۹

 ذی‌حجه ۱۳۳۸ق پس از درگیری و

 دخالت قزاق‌ها به شکست انجامید. شیخ محمد خیابانی نیز در در خانه یکی از دوستانش کشته شد.


پرونده:M-Khiabani-Aramgah-2.jpg


در آخرین نطق خیابانی چنین آمده‌است: 
««تبریز می‌خواهد حاکمیت بدست ملت باشد. تمام ایران. فعلاً با زبان حال خود این تقاضا را می‌نماید. هرگاه تهران از قبول این نظریه سرپیچی کند، ما با اصول رادیکالیسم ایران را تجدید بنا خواهیم نمود، ما می‌گوئیم حاکمیت دموکراسی باید در سراسر ایران جاری باشد. اهالی ایالات و ولایات باید رأی خود را آزادانه اظهار دارند برای مدافعه این حق، آخرین مرحله مردن است و مردن در این راه را ما بر زندگی بی‌شرمانه ترجیح می‌دهیم.» »

کتاب عبدالحسین ناهیدی آذر به نام «جنبش آزادیستان و شیخ محمد خیابانی» مستقل‌ترین اثری است

 که در این باره و به تازگی به چاپ رسیده است.


ماهیت قیام :

درباره ماهیت قیام خیابانی نظرات مختلفی وجود دارد. گروهی او را وطن‌پرستی می‌دانند که برای جلوگیری از انعقاد قرارداد اقدام به قیام نمود و قصد گسترش قیام خود را به مرکز داشت و در آرزوی آزادی همه ایران بود. در مقابل گروهی دیگر اورا تجزیه طلبی می‌دانند که حتی نام آذربایجان را به «آزادی‌ستان» تغییر داد و قصد داشت رشته اطاعت از مرکز را بگسلد.

سخنرانی ها:
  1. حاکمیت ملت لزوم تشکیلات در هیئت اجتماعیه پافشاری و استقامت
  2. افکار عمومی
  3. لزوم مرکزیت
  4. بیاد شهدای آزادی، فکر باید هادی انقلاب و تکامل باشد
  5. آزادی با خونسردی فرق دارد
  6. خائن باید مجازات شود
  7. باید بفهمیم که چه می‌خواهیم
  8. آزادی قبل از همه چیز، اراده ملت مافوق همه چیز است
  9. برای اجرای اصلاحات خودمان را باید قبلاَ اصلاح کنیم
  10. آزادی و امنیت
  11. سقوط و اعتلا
  12. و بیش از ۱۰۰ سخنرانی دیگر و مقالات متعدد.

منابع :
ویکی پدیا
  1.  قیام شیخ محمد خیابانی. تاریخ قیام و زندگی نامه خیابانی. نوشته سید علی آذری با مقدمه سعید نفیسی. انشارات صفی علیشاه، ۱۳۲۹، تهران
  2.  قیام شیخ محمد خیابانی
  3.  قیام شیخ محمد خیابانی. تاریخ قیام و زندگی نامه خیابانی. نوشته سید علی آذری با مقدمه سعید نفیسی. انشارات صفی علیشاه، ۱۳۲۹، تهران
  4.  " تاریخ هیجده ساله اذربایجان "، نوشته کسروی تبریزی، صفحه ۷۴۹، چاپ هشتم، انتشارات امیرکبیر
  5.  تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. نشر ناشر. ۱۳۶۳ تهران
  6.  تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. نشر ناشر. ۱۳۶۳ تهران
  7.  صورت مذاکرات مجلس شورای ملی. ۱۴ سنبله ۱۳۰۰ خورشیدی. گزارشمشیرالدوله به مجلس
  8.  قیام شیخ محمد خیابانی
  9.  ناهیدی آذر، عبدالحسین، جنبش آزادیستان، شیخ محمد خیابانی، تبریز، نشر اختر تبریز، شابک: ۹۶۴۳۵۰۵۵۲۹ سال ۱۳۷۹ خورشیدی. 
  10.  تاریخ بیست ساله ایران. حسین مکی. نشر ناشر. ۱۳۶۳ تهران

این مقاله شامل بخش‌هایی به قلم محمد معین (درگذشته در ۲۱ تیر ۱۳۵۰) است. حقوق معنوی آن بخش‌ها برای محمد معین محفوظ است.

فرهنگ فارسی دکتر معین


عکس





طبقه بندی: مشاهیر آذربایجان، 
ارسال توسط naser razaghpour
مشاهیر آذربایجان
آرشیو مطالب
نظر سنجی
به نظر شما این وب در چه وضعیتی قرار دارد؟






پیوند های روزانه
امکانات جانبی



برای نمایش تصاویر گالری كلیك كنید


مترجم سایت